Er zit duurzame wijsheid in Brabant
Gebaande paden links laten liggen, weg met de verkokering, de hokjesgeest en het categorale denken, op zoek naar een onorthodoxe en innovatieve aanpak, niet de traditionele tegenstellingen in de samenleving als leidraad nemen voor de oplossing van problemen; kortom duurzame ontwikkeling schreeuwt om een nieuwe benadering en, indien nodig, een afwijkende kijk op de dingen. In enkele ruwe schetsen is hiermee het verloop van het eerste Duurzaamheiddebat van de Brabant Balie weergegeven dat op maandagavond 30 januari plaatsvond in de Verkadefabriek in Den Bosch. Dit cultuurcentrum was tevens het podium waarop het Themaboek 2005 van Telos ten doop werd gehouden: Zoeken naar nieuwe wegen, kansen voor een duurzaam Brabant.
Hoe globaal de discussies onder leiding van Omroep Brabant presentator Thijs van Son soms ook leken te verlopen in de kleine theaterzaal (waar vanwege de grote belangstelling extra stoelen moesten worden bijgeschoven); bovengenoemde rode draad zat er al vanaf het begin in. Waarbij opvalt dat werkelijkheid, openbaar bestuur, en beleid nog steeds veelal contraire krachten blijken te zijn. Een teveel aan strakke kaders, regels en procedures gooit hierbij regelmatig roet in het eten. Met vaak als resultaat dat mogelijk veelbelovende projecten op het terrein van duurzame ontwikkeling sneuvelen voordat ze tot volle wasdom gekomen.
Commissaris van de Koningin Hanja Maij-Meggen bracht dit verschijnsel ook ter sprake nadat zij het 1ste exemplaar van het nieuwe Themaboek van Telos in ontvangst had genomen. ,, Ik was laatst op bezoek bij Essent in Brabant. Ik kreeg daar uitgelegd dat het energiebedrijf al behoorlijk wat biobrandstof gebruikt voor zijn centrales. Tot mijn verbazing hoorde ik echter dat de grondstoffen hiervoor uit de derde wereld afkomstig zijn. Door allerlei regelgeving kunnen, om eens een voorbeeld te noemen, suikerbieten uit West Brabant niet als biomassa worden ingezet, terwijl die juist wél nieuwe economische kansen zouden kunnen bieden aan de akkerbouwers in die regio." Haar pleidooi daarom: ,, Bij het invullen van duurzaamheid in Brabant moeten we in de eerste plaats zoeken naar draagvlak en praktisch handelen. Niet naar de grenzen van principes." Tegelijk constateerde zij dat duurzaamheid nog te weinig leeft in de harten van doorsnee Brabanders. ,, Een deel van de bevolking heeft er zich van afgewend; vooral jongeren haken af. Maar ook het openbaar bestuur heeft moeite om duurzaamheid te vertalen naar beleid. Onze provinciale organisatie worstelt daarmee."
Forum
Bij de aanvang van het debat Duurzaamheid biedt Brabant kansen mochten de vijf vertegenwoordigers uit de wereld van de wetenschap, het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld en de politiek die het forum bevolkten dat met de aanwezigen in de zaal de discussie kleur moest geven een persoonlijk statement over duurzame ontwikkeling naar voren brengen. Evenals in zijn inleiding (zie kader) hamerde Hans Mommaas er op dat duurzame ontwikkeling alleen perspectief heeft als betrokken partijen vastgeroeste standpunten en zienswijzen los durven te laten. ,, Natuurlijk zijn er tegenstellingen in de maatschappij. Als je die echter benadrukt levert dat een heel voorspelbare stellingenoorlog op. Neem het verschijnsel van de recreatie in het buitengebied. Agrariërs die op dit punt iets willen lopen al gauw aan tegen een muur op. Maar als je een camping in een Ecologische Hoofdstructuur juist extra ruimte geeft iets te ondernemen kan het ook leiden tot een interessante verknoping van economie en ecologie waar het landschap dan weer juist van profiteert."
Voor Roel van Gurp, lid van de Brabantse Duurzaamheidsraad en directeur van Kompaan, de instelling voor jeugdhulpverlening, is duurzaamheid slechts te bereiken als parallel daaraan ook antwoord wordt gegeven op de actuele sociale tegenstellingen, ,, Ik zit te zoeken naar een creatieve invalshoek: hoe geef je gestalte aan duurzame ontwikkelingen in een desintegrerende samenleving die buitenstaanders niet weet te integreren en uitvallers creëert?", was zijn vraag. Juist in die verbinding met de sociale exponent zit voor Van Gurp de crux. ,, Anders blijft het een verhaal van de happy few die zich op de combinatie economie-ecologie fixeert."
Wim van de Donk, de voorzitter van de WRR ( Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid) vindt dat duurzaamheid nog teveel gezien wordt als een politiek concept. ,, Ik mis de culturele dimensie van het begrip. Er wordt ons steeds meer geleerd dat we deel uitmaken van een groter geheel. Duurzaamheid zit dus in de onderstroom; er is iets van bewustwording. Tegelijk slagen we er niet genoeg in om de jongeren bij deze materie te betrekken. Wij moeten onze kinderen leren dat ze het minder zullen hebben als wij. Daar liggen ook kansen. Het is jammer dat de discussie over duurzaamheid overschaduwd wordt door het veiligheidsvraagstuk."
Ook de Brabantse gedeputeerde Annemarie Moons constateerde dat het hoognodig is om een brug naar de generaties van de toekomst te slaan. ,, We moeten meer debatten over duurzame ontwikkeling houden met de Brabantse bevolking en zorgen dat jongeren er meer voeling mee krijgen. Wat meer concreetheid zou ook helpen." Henk de Bruin, het vijfde forumlid, is hoofd van het Corporate Sustainibility Office Philips, de "duurzaamheiddenktank" van het elektronicaconcern dat zich wereldwijd steeds meer profileert op dit onderwerp. En bepaald niet louter uit ideële motieven. ,, Op het moment experimenteren we met een aantal pilot projecten in India, China en Brazilië. Op het platteland van India hebben we bijvoorbeeld een servicemodel ontwikkeld voor gezondheidszorg dicht bij huis. Voor ons zit er weinig winst in, maar de mogelijkheid dat het een concept is dat je breed kunt inzetten is voor ons veel interessanter, want tachtig procent van de Indiërs woont nog buiten de steden. Op nieuwe markten proberen we duurzaamheid aan economie te koppelen; op bestaande markten proberen we het fenomeen beter te communiceren."
Geografische kaders
De Bruins betoog was min of meer de opmaat naar een discussieronde waarin de geografische kaders van duurzaamheid in kaart werden gebracht. Want net zo min als economische en sociale ontwikkelingen halt houden bij de grenzen van Brabant is dat het geval met duurzaamheid. Zodat het ook weinig zin heeft om oplossingen in eenzelfde richting te zoeken. Met als ondertoon een aloud dilemma: welvaartsgroei maakt het mogelijk dat bijvoorbeeld de derde wereld zich verheft. Het onderliggend gevaar daarbij is echter dat deze trend doorschiet en een ecologische tijdbom in werking zet. Of zoals Van Gurp het verwoordde: ,, Je kunt wel zeggen dat grenzen stellen een vorm van ouderwets denken is, maar als de Noordpool gesmolten is, is ie gesmolten. Economische modernisering moet leiden tot ecologisch evenwicht, anders trap je in een val."
Toch overheerste het inzicht dat verduurzaming een mondiaal perspectief hoort te zijn dat hand in hand gaat met globalisering. Van de Donk: ,, Het vraagstuk is niet meer in de context van de regio op te vangen. We moeten insteken op het investeringsgedrag van grote ondernemingen die zich door globale afwegingen laten leiden. Ik ben daar ook niet pessimistisch over; wij zijn in Nederland relatief goed in de combinatie creativiteit en ondernemerschap." Mommaas: ,, Je moet het mondiaal proberen te regelen, want het is niet goed in te zien hoe wij economische vooruitgang tegen kunnen houden. Je kunt niet louter vanwege de ecologische risico's samenlevingen elders de vooruitgang ontzeggen die je zelf als maatschappij ook hebt doorgemaakt Moons verlegde het accent in dat verband toch weer even naar Brabant. ,, We komen hier aardig in de buurt van absolute ontkoppeling. Er was de laatste jaren economische groei en toch nam de milieudruk af."
Belangrijk is het wel dat op de nieuwe markten op de wereld meteen het kompas op meer duurzaamheid wordt uitgezet. De politiek kan daar een sturende rol in spelen, getuige het voorbeeld dat de commissaris van de koningin aanhaalde. ,, We hebben een samenwerkingsovereenkomst met de Chinese provincie Yanshou, met 70 miljoen inwoners een hoogontwikkelde regio, goed voor eenderde van alle belastinggeld in het land. Daar hebben we projecten mee opgezet, onder andere op het gebied van landbouw, die een duurzaam voorbeeld zijn voor héél China." In hoeverre kun je dan westerse pijnpunten als mensenrechten en vrijheid van meningsuiting ter sprake brengen, wilde debatleider Thijs van Son weten. ,, We merken dat die onderwerpen moeilijk liggen, maar in Yanshou gaan ze er minder krampachtig mee om, hoewel dit voor de buitenwereld niet altijd even zichtbaar is", aldus Maij. Ook De Bruin ziet mogelijkheden om in een groeimarkt als de Chinese meteen een duurzame standaard te introduceren. ,, Bijvoorbeeld door in een veel hoger tempo dan in de VS en Europa de terugname van gebruikte elektronische apparatuur goed te regelen." Mommaas zag in door De Bruin en Maij-Weggen geschetste gang van zaken een bewijs voor zijn stelling dat ons politiek en bestuurlijk systeem is vastgelopen in verkokering en bureaucratie. ,, Buiten de oude wereld zijn de stellingen veel minder ingegraven. Dat geeft de mogelijkheid om duurzame ontwikkeling te regisseren."
Europeanisering
Minder regels en vastgeroeste meningen, nuchterheid en pragmatisme, een appel op creativiteit; allerwegen leeft het inzicht dat het huidige bestuurlijke en politieke systeem vaak nog nodeloos veel barrières opwerpt omdat het verticaal ingericht is. Daar komt nog bij dat er dingend behoefte is aan Europeanisering van het dossier duurzaamheid. Immers, steeds vaker tekent Brussel voor wetgeving met een nationale afgeleide, en niet altijd levert dat inspirerende resultaten op. ,, Het is heel moeilijk om creatief met Brussel om te gaan", tekende Moons aan.
Vanuit de zaal mengde Anton Vermeer, de voorzitter van de ZLTO, de belangenorganisatie van agrariërs zich op dit punt in het debat. ,, Van de boeren wordt verwacht dat ze zich in de toekomst ontplooien tot een soort maatschappelijk dienstverlener die het buitengebied in goede staat houdt. De regelgeving maakt het echter niet aantrekkelijk voor boeren om hierin mee te gaan. Voor mij wil dat niet zeggen dat alles op het platteland nu moet mogen of kunnen, maar ik mis het ontstaan van een duurzame beweging die het voortouw neemt in bijvoorbeeld verbreding van de landbouw. Dat is nodig; we weten dat twintig procent van de wereldbevolking tachtig procent van de welvaart voor zijn rekening neemt en dat het ooit minder wordt."
Volgens Van de Donk is het te makkelijk om de zwarte piet in Brussel neer te leggen. ,, Daarvoor zijn de tekortkomingen van ons eigen bestel ook te groot. Ons systeem is gebaseerd op wantrouwen. De regels zijn niet geschikt voor ingewikkelde situaties, zoals verduurzaming van de maatschappij. We moeten dus radicaal decentraliseren. Uit alle onderzoeken blijkt dat systemen waarin variëteit voorkomt op het gebied van innovaties de beste resultaten boeken." Mommaas vindt dat zo'n deregulering juist kansen biedt "een kentering in het provinciale beleid tot stand te brengen'. "Je kunt meer bewegingsruimte creëren. Daar groeit vanzelf evenwicht uit." Van de Donk gelooft in dat verband dat juist Brabant zich voor zo'n proces van verinnerlijking. ,, Er zit een zekere duurzame wijsheid in de Brabantse kijk op de dingen. Dat zit in de genen."
De Bruin wees er op dat diversiteit ook bij grote bedrijven vaak een stille kracht is achter fundamentele veranderingen. ,, Een onderneming moet een afspiegeling zijn van de markten waarin je opereert. Dat is een essentiële voorwaarde voor succes. Wil je innovatief zijn dan moet je zicht hebben op nieuwe trends." Ondernemerschap is een conditio sine qua non voor duurzaamheid, bleek tijdens het eerste debat op locatie in Den Bosch. Van Gurp plaatste daar uit zijn eigen ervaringen als wethouder in Tilburg kanttekeningen bij. ,, We hebben toen met brancheorganisaties afspraken gemaakt over het vergroten van de regelruimte. De resultaten daarvan vielen mij niet mee. Daarentegen merk ik wel dat veel individuele ondernemers die experimenten best wel aandurven. Volgens mij moet je daarom bewust ongelijkheid creëren. Mensen met durf moet je belonen met minder regels."
Verstandshuwelijk
Vanaf het begin van de debatavond lag een van de conclusies al klaar: duurzaamheid en jeugd; zelfs een verstandshuwelijk zit er vooralsnog niet in. Niet alleen waren er nauwelijks jongeren in de zaal aanwezig, in brede kring leeft het idee dat het begrip ook nauwelijks raakt aan de leefwereld van de generaties die nu in de startblokken staan. Om het in hedendaags jargon te zeggen: duurzaamheid is cool noch sexy. Aan het onderwijs de educatieve taak om deze handschoen op te nemen, aldus vele aanwezigen in de zaak. Op dit punt is nog een wereld te winnen, getuige het relaas van een student Bestuurskunde die er zich over beklaagde dat hij juist een volwassen en coherent aanbod op het gebied van duurzaamheid miste aan de universiteit.
Verbraak, voorzitter van het college van bestuur van Fontys Hogescholen in Eindhoven voerde in reactie hierop aan dat er op dit punt verbeteringen aanstaande zijn. ,, Heel veel opleidingen zitten nog als kokers in elkaar. De hogescholen en universiteiten zijn bezig met een bevrijdingsslag. Ons denken is nu nog sterk gefocust op het aanbod, maar die cultuur wijzigt zich." In relatie hiermee bleek ook dat een nieuwe, meer bij de beleving van jongeren passende taal in dit opzicht wonderen zou kunnen doen. ,, Duurzaamheid sec zegt jongeren niet zoveel. Misschien dat het begrip verantwoordelijkheid meer bij hen aan zou kunnen slaan. Verantwoordelijkheid voor het goede leven", aldus Moons. Tot slot liet schrijver en filosoof Ralf Bodelier in een gesproken column de belangrijkste conclusies van de eerste avond nog eens de revue passeren, verpakt in de beeldspraak van de "caravanserai's' uit het oosten en zuiden die over metropolitan corridors van asfalt Brabant aandoen in een gestage, nimmer eindigende stroom. ,, Truckers uit Duitsland en Polen, voorheen vijanden van elkaar, koken nu samen een potje op een parkeerplaats. Ze hebben van alles in hun laadruimte, maar wat ze werkelijk transporteren is duurzaamheid. We zijn geen nomaden op een eiland, Brabant is verweven met de rest van de wereld."