Armoede moet weer van de agenda
Voedselbanken... oude wijn in nieuwe zakken?!
Verslag van het vierde debat in de reeks ‘Armoede moet weer van de agenda’ - over voors en tegens van voedselbanken in modern Nederland - op 26 februari 2009 in Theater De NWE Vorst in Tilburg.
Voedselbanken. Mensen die minder dan 175 euro per maand vrij te besteden hebben, komen in aanmerking voor een gratis levensmiddelenpakket. Oud-staatssecretaris Aboutaleb noemde ze een schandvlek, de PvdA ziet ze als noodzakelijk kwaad, de VVD vindt alleen werk een oplossing. Het CDA prijst het burgerinitiatief, maar vindt dat er goede vangnetten moeten zijn. De SP meent dat voedselbanken niet in Nederland thuishoren. ‘Voedselbanken... oude wijn in nieuwe zakken?!’
Effe geen cent te makken, een tv-serie uit 2008 waarin de BN-ers René en Natasja Froger probeerden een tijdje op het minimum te leven, brak een lans voor de sinds 2002 in Nederland voorkomende voedselbank. Met als gevolg dat de drempel voor mensen om erheen te gaan een stuk lager werd. Reikten de 100 voedselbanken tot voor kort aan 15.000 huishoudens voedselpakketten uit, sinds het optreden van de Frogertjes zijn dat er 17.000 per week. Tegelijkertijd loopt de bevoorrading van voedselbanken terug doordat toeleveranciers door de economische crisis in problemen raken, althans minder overproduceren.
Zijn voedselbanken de oplossing voor het armoedeprobleem of is er slechts sprake van meer onderlinge betrokkenheid? Wie maken er eigenlijk gebruik van voedselbanken en waarom? Zijn gemeentelijke regelingen zo ontoegankelijk? Tijdens het debat in Tilburg, onder leiding van parlementair journalist Rutger van Santen, met deelname van Lodewijk de Waal (directeur stichting Humanitas), Raf Janssen (secretaris van de Sociale Alliantie), Paul Huijgen (wethouder Tilburg) en Sadet Karabulut (2e Kamer SP), komen deze en andere vragen aan bod. De betrokkenheid van de zaal bij het onderwerp is groot.
‘Voedselbanken vallen niet om’
Lodewijk de Waal, voormalig voorzitter van de FNV, mag als eerste stelling nemen. Voedselbanken als pure uiting van caritas ziet hij niet zitten, maar hij is het ook niet met Aboutaleb eens dat voedselbanken een schandvlek zouden zijn. "Daarmee doe je de mensen die er werken onrecht aan. Voedselbanken zijn een initiatief van bezorgde burgers die niet enkel schande roepen, maar ook iets doen." De werkelijke schandvlek, aldus De Waal, vormen de overschotten waarmee de voedselbanken bevoorraad worden. "Wat je nu ziet - heel bizar - is dat door de crisis, nu ze het hardst nodig zijn, voedselbanken in de problemen raken doordat er een tekort aan bevoorrading ontstaat."
De Waal gelooft niet dat daardoor voedselbanken mogelijk ‘omvallen’. "Daarvoor is meer aandacht voor duurzaamheid nodig en zal het sociale minimum omhoog moeten. Maar ook dan zal er altijd een groep zijn, zoals de honderdduizend ongedocumenteerde daklozen, die er een beroep op blijft doen. Alleen daarom al blijft de voedselbank nodig: als vindplaats van mensen die over de rand zijn gevallen of dreigen te vallen."
Raf Janssen, secretaris van de Sociale Alliantie, een netwerk van veertig organisaties rond de anti-armoedestrijd, is co-auteur van het boek ‘Armoede de baas? Het perspectief van de voedselbanken’. Hij heeft een dubbel gevoel bij voedselbanken: "Ze zouden er niet moeten zijn, maar zijn wel hard nodig. De spullen krijgen ze van een overproductiesysteem dat we moeten verfoeien." Janssen valt op dat voedselbanken heftige reacties oproepen. "Schaamte, onder mensen die uit betrokkenheid met de medemens vinden dat een voedselbank anno 2009 niet meer thuishoort in een moderne samenleving. En van wrevel, vooral van de kant van de overheid, die vindt dat de voedselbank het in de jaren negentig ingezette beleid van activerende sociale zekerheid doorkruist."
De voedselbank als vrijplaats
Janssen: "Voedselbanken gooien zand in de machine van integratie; van activering als levensconcept. Een categorie mensen keert zich tegen dat concept. Zij schermen zich af tegen normen waar ze nooit aan kunnen voldoen. Pogingen van de overheid om hen te activeren, interpreteren deze mensen als pogingen hen te betrekken bij een ‘vijandig’ systeem dat hen uitkotst. De voedselbank beschouwen ze als een vluchthaven, als vrijplaats van lijdzaam verzet, vaak onbewust. Dat lijdzame verzet wekt wrevel bij de autoriteiten. Maar de voedselbanken kunnen ze tegelijkertijd niet negeren. Dus wordt samenwerking gezocht. De overheid beschouwt voedselbanken als vindplaatsen van mensen, om deze waar mogelijk (alsnog) te integreren."
De vraag is dan, aldus Janssen, wat de voedselbanken daarmee aanmoeten. Hij geeft zelf het antwoord: "Meedoen door subsidie te accepteren, maar de positie als vrijplaats en toevluchtsoord wél overeind houden. Niet voor iedereen is de permanente druk van activering goed; er zijn mensen die het helemaal gehad hebben met instanties. Ik denk dat veel van die mensen de voedselbank nodig hebben om te overleven."
Paul Huijgen, wethouder arbeidsre-integratie en armoede, roemt de sociale ontmoetingsfunctie van de voedselbank. "Ik ben er vaak geweest. Het is er een fijne bende." Echter: "Voedselbanken zouden er niet moeten zijn. Wij als gemeente kunnen anderzijds niets doen aan de hoogte van uitkeringen of aan de veel te kleine pensioentjes van de groep voormalige textielarbeiders, die daarvan amper rond kan komen. En ook niet aan persoonlijke rampen die mensen overkomen. Maar hoe het ook komt dat mensen in de problemen zitten, er moet wél geholpen worden." Daarom gaat de gemeente Tilburg volgens Huijgen vooral pragmatisch met voedselbanken om. "Wij steunen ze door de huur te subsidiëren, of bijvoorbeeld als de vrachtwagen kapot is. Maar we willen ook verder: iedereen die zich bij de voedselbank meldt zal ook een formulier van Maatschappelijk Werk en Sociale Zaken moeten invullen."
‘We willen weten hoe het zit’
Of die registratie stigmatiserend kan werken? Of dat mensen daardoor wegblijven? Huijgen denkt dat het wel meevalt. "We willen weten hoe het zit; de mensen wijzen op wat er allemaal mogelijk is: schuldsanering, bijzondere bijstand, cursussen, kwijtscheldingen, meedoeregelingen... Eerst helpen we mensen met hun persoonlijke probleem, dan pas komt het traject van activering. Het effect is dat het gros van de mensen na een maand of drie voedselbank weer verder kan. Wij houden dat goed bij. Die cijfers hebben we namelijk hard nodig om het beleid zo bij te stellen dat we mensen nog beter kunnen helpen en perspectief kunnen bieden", aldus de wethouder.
Janssen: "Veel beter dan overproductie en voedselbanken zou zijn dat er precies genoeg voedsel voor iedereen zou worden geproduceerd, waarbij mensen een beetje beter voor elkaar zouden kunnen zorgen." Hij herinnert zich zijn jeugd op de boerderij in Limburg, waar tussen de middag altijd twee ‘schooiers’ kwamen aanlopen. "Mijn moeder hield daar bij de hoeveelheid die ze kookte rekening mee. Wij zaten in de keuken en kregen als eersten te eten, dan de schooiers in de achterkeuken en dan de hond..."
Misschien komt die ‘warme solidariteit’ nog eens terug, dagdroomt Janssen. "Bij de geïnstitutionaliseerde solidariteit is dat goede gevoel er niet meer. Wil warme solidariteit, waar de voedselbanken op draaien, terrein winnen, dan zal er meer lokaal georganiseerd moeten worden. Voedselbanken op wijk- of buurtniveau, met steun van bedrijven die daar zitten." De Waal: "Ik denk dat die bedrijven dat wel doen." Huijgen: "Wij vragen in een gezamenlijke brief met de voedselbank het Tilburgse bedrijfsleven overschotten niet weg te gooien."
‘De armoede is alleen maar gegroeid’
In politiek Den Haag wordt volgens SP-Kamerlid Sadet Karabulut veel en al lang over minimabeleid gesproken, maar is er nog steeds geen plan om armoede terug te dringen. Het sociaal minimum omhoog, is dat politiek gesproken realistisch? Karabulut "In de jaren tachtig en negentig is een gat ontstaan tussen lonen en uitkeringen dat nog altijd niet is gedicht. De armoede is alleen maar gegroeid. Met deze crisis zou een eerlijker verdeling bewerkstelligd moeten worden." De Waal is het hiermee eens. "De achterstand moet nog steeds ingehaald worden. Maar onder het huidige politieke regime zie ik dat niet gebeuren."
Dus zullen voedselbanken voorlopig blijven bestaan. Jansen blijft de verstandsrelatie tussen overheid en voedselbanken maar moeilijk vinden. "Als je voedselbanken als vindplaats beschouwt om mensen naar hulp te geleiden die die mensen niet zien zitten, en die hulp verandert niet, dan is dat water naar de zee dragen. De reguliere hulpverlening moet leren van de mensen van de voedselbank. Die mensen interveniëren niet, die mensen zijn er gewoon!" Iemand uit de zaal: "De voedselbank verwelkomt mensen die het anders niet redden, ook niet met de minimale sociale middelen." Jansen: "Er is inderdaad een categorie mensen die niet meer meedoet doordat er ‘iets’ gebeurd is. Door eigen schuld, of door toedoen van een ander. Het is een heel divers palet."
‘Hoe onafhankelijker van de overheid, hoe beter’
Een medewerker van de voedselbank Eindhoven: "Een kwart tot eenderde van onze bezoekers is afkomstig uit de psychiatrie; vaak mensen met een enorme aversie tegen alles wat naar overheid riekt. Zodra de overheid eraan te pas komt klappen ze als een oester dicht. Hoe onafhankelijker wij van de overheid zijn, hoe beter het is." De Waal: " De overheid kan niet alles en moet niet alles. Je moet ook dingen aan particulieren overlaten." Huijgen "Het voordeel van voedselbanken is dat mensen er door de bejegening weer een beetje vertrouwen krijgen. De overheid heeft over het algemeen geen benul hoe groot het wantrouwen is bij veel mensen. Ik neem geregeld ambtenaren, vooral nieuwkomers, mee als ik op werkbezoek ga. Om ze te laten zien dat dit ook een stuk van het leven is. Dat het niet om dossiers gaat, maar om mensen. Het heeft wel degelijk ook met de bedrijfscultuur van de overheid te maken."
Karabulut is het met hem eens. "De menselijke maat in de collectieve dienstverlening moet terug. Met een betere bejegening. Waarom kunnen mensen bij de voedselbank dat wel en ambtenaren niet? Wij krijgen heel veel signalen vanuit de voedselbank. Dat uitkeringen niet tijdig worden verstrekt, dat wordt doorverwezen naar de leenbijstand... De overheid zou beter naar die signalen moeten luisteren." Huijgen: "De overheid mag er niet in berusten dat particuliere clubjes het beter doen dan de overheid. En de overheid moet eraan werken dat net zo’n goede relaties met mensen worden opgebouwd als er binnen de voedselbanken bestaan. Wat dat betreft hebben we nog een lange weg te gaan."
Toine van Corven