Verslag van het debat over armoedebestrijding en lokale samenwerking,
10 februari 2010 in het Stadhuis van Eindhoven.
Armoedebestrijding en lokale samenwerking
Naar een armoedevrij Brabant
Het is crisis, bij de voedselbanken loopt het storm en de komende jaren moet ook Brabant fors bezuinigen. Tegen deze achtergrond organiseerde BrabantBalie op 10 februari in Eindhoven een debat over lokale samenwerking in de strijd tegen de armoede. Eén ding werd duidelijk: aan goede wil ontbreekt het niet. Maar de doelgroep is moeilijk bereikbaar, en de hulp versnipperd.
2010 is uitgeroepen tot Europees jaar van de bestrijding van armoede en sociale uitsluiting. In 1975 waren het wetenschappers van de Nijmeegse Universiteit die armoede op de agenda zetten. Medio jaren tachtig waren het de sociale diensten die de noodklok luidden en weer tien jaar later stelde de toenmalige minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Ad Melkert de 'stille armoede' aan de kaak.
"Armoede wordt elke tien jaar opnieuw uitgevonden," luidt dan ook de wat mismoedige constatering van Ralf Janssen, secretaris van de Sociale Alliantie (een netwerk van veertig organisaties rond armoedebestrijding). Janssen is al 35 jaar actief in de strijd tegen de armoede. Dit keer is de economische crisis de aanleiding voor de 'herontdekking' van armoede. Het verschil met de voorgaande 'hypes' rond het thema is dat het nu ook de middenklassen dreigt te gaan raken.
Misschien leidt dat wel tot een omslag in het denken over armoede, hoopt Janssen. "Tot nu toe werd armoede altijd beschouwd als een probleem van de armen. Alsof het je eigen schuld is. Maar armoede is een probleem van de samenleving."
Politici en welzijnswerkers
Vanmiddag moet het in het Eindhovense gemeentehuis gaan over lokale samenwerking in de strijd tegen de armoede. Zo'n negentig politici, welzijnswerkers, beleidsmedewerkers en andere geïnteresseerden van uiteenlopend pluimage hebben de kou getrotseerd om mee te debatteren.
Jammer eigenlijk dat er zo weinig armen zijn, want praten mét de armen is een belangrijke voorwaarde om armoede te kunnen bestrijden, weet Janssen. In 2007 was hij betrokken bij een project in Zwolle. Allerlei organisaties die zich bezighielden met armoedebestrijding in die stad moesten komen tot een gezamenlijke visie. Na een moeizame start (de organisaties bleken elkaar niet te kennen) resulteerde dat in 'negen paden uit de armoede': een opsomming van voorwaarden waaraan zou moeten worden voldaan om het geformuleerde einddoel te bereiken: 'Zwolle armoedevrij in 2020'. Op nummer één stond: 'Armen nemen het woord'. Want er wordt teveel vanuit de instellingen gedacht en te weinig vanuit de armen, zegt Janssen.
Zijn eigen droom: "Brabant armoedevrij in 2020, te beginnen in Eindhoven. Ik zie de bordjes langs de gemeentegrenzen al staan." Geen bescheiden doel, maar je moet ergens beginnen, besluit hij zijn inleiding op het debat van vandaag.
Dromen
En dan is de beurt aan de deelnemers om, verdeeld over drie grote tafels, hún dromen over de lokale armoedebestrijding uit te wisselen. Aan tafel 1 komt Jos Diepens (Ouderen Appel Eindhoven) meteen met een eenvoudige oplossing: "De uitkeringen omhoog." Maar dat vindt tafelvoorzitter Paul Huijgen (SP-wethouder in Tilburg) te gemakkelijk: "Aan de uitkeringen kunnen we op lokaal niveau niets doen. We kunnen alleen 'pleisters plakken' in de vorm van goede lokale voorzieningen." Zo'n 'pleister' is de 'formulierenbrigade' van ROC Ter Aa in Helmond. Koos Boom, sociaal- juridisch medewerker bij die opleiding, legt uit: "Studenten helpen ouderen en minima in de regio bij het invullen van ingewikkelde formulieren, bijvoorbeeld voor de huurtoeslag. De studenten doen het sámen met de mensen, zodat ze het uiteindelijk zelf kunnen." De formulierenbrigade is een geslaagd voorbeeld van samenwerking tussen welzijnsorganisaties, het ROC en de gemeente Helmond, beaamt Huijgen.
'Het gaat om het gevoel van armoede'
Herman Broers, kandidaat-raadslid voor de LPF in Eindhoven, wil weten waar de armoedegrens precies ligt: "Dan weten we wíe we moeten helpen." Maar Gerrie Vermeulen, 'armoedegezant' in diezelfde stad, wil juist af van een strikt financiële definitie. "Het gaat om het gevóel van armoede. Sommige mensen komen niet rond ondanks een behoorlijk inkomen, omdat ze met een hoge kostenpost zitten. Een alleenstaande moeder met een minimuminkomen, dat is armoede."
Een lid van de cliëntenraad WZI Eindhoven denkt dat armen zich vaak schamen voor hun situatie, en daarom weinig gebruik maken van de bestaande voorzieningen. "We moeten hen oproepen dat wel te doen," vindt ze.
De doelgroep blijkt echter lastig te bereiken. Pieter Venema is wethouder in Veldhoven. Zijn gemeente wil graag 'spin in het web' zijn in de lokale armoedebestrijding. "Maar je komt niet bij mensen achter de deur," verzucht hij. José Bielderman-Sattler, die als vrijwilligster allochtonen helpt met hun administratie, merkt dat mensen ook vaak genoeg hebben van instanties.
Bij het wekelijkse koffie-uurtje van de cliëntenraad WIZ in Veldhoven komt nauwelijks iemand opdagen. "Er zou er eigenlijk een registratie moeten plaatsvinden zodra een arme ergens in beeld komt," denkt Nathalie Hexspoor (lid van die cliëntenraad) hardop, "dan zijn ze tenminste te vinden."
De voedselbank in Veghel blijkt zoiets te doen. Cliëntgegevens worden doorgegeven aan de Sociale Dienst en de Stichting Platform Minima Veghel. Over de wenselijkheid hiervan lopen de meningen uiteen, want sommige mensen gaan juist naar de voedselbank om níet afhankelijk te zijn van allerlei instanties.
Op zoek naar samenhang
De tweede discussieronde moet in het teken moet staan van 'doen'. Frans Hofmeester, oud-wethouder van de gemeente Veldhoven, is voorzitter van tafel 2. Hij vraagt zich af hoe er samenhang kan worden gebracht in de vele bestaande initiatieven op het gebied van armoedebestrijding.
Al snel komt het gesprek op de vele hulpverleners die soms in één gezin over de vloer komen, zonder dat van elkaar te weten. Het brengt veel onrust in het gezin en het kost handen vol geld. Iemand van de Vrijwillige HulpDienst Eindhoven, pleit daarom voor 'één gezin, één coach'.
Nathalie Hexspoor werpt tegen dat iedere hulpverlener zijn eigen deskundigheid heeft: "Meerdere coaches kunnen nodig zijn. Maar ze moeten elkaar wel weten te vinden en van elkaar weten waar ze mee bezig zijn."
De afkerigheid van instanties en schaamte bij de armen zijn zaken waar meer mensen aan deze tafel tegenaan lopen. Volgens sommigen moeten daarom vrijwilligers worden ingezet om 'via het informele circuit' het vertrouwen van de mensen te wekken, alvorens hen de weg te wijzen naar de instanties. Daar moeten ze dan wel goed worden opgevangen, zegt Loek van Dooting (D66 Eindhoven): "Als mensen van hot naar her worden gestuurd, haken ze af."
Kleinschalig
Ralf Janssen pleit voor kleinschalige wijkteams, die dicht bij de mensen staan en weten wat er speelt. José Bielderman beaamt dat: "Helmond heeft buurtwerkers, die staan letterlijk op de hoek van de straat en het werkt perfect. Een buurtwerker is niet zo'n inbreuk op je privacy als een hulpverlener die bij je thuis komt." De buurtwerker bouwt langzaam maar zeker een vertrouwensband op met de mensen. In de Kruidenbuurt in Tilburg hebben de huismeesters een soortgelijke functie, zegt Ralf Embrechts (dagvoorzitter en directeur van MOM (Maatschappelijke Ontwikkelings Maatschappij) in Tilburg.
Loek van Dootingh (D66 Eindhoven) wil de bestanden van verschillende instanties koppelen, zodat mensen die in een uitkering komen meteen alle voorzieningen krijgen waar ze recht op hebben. Haar opmerking leidt tot een discussie over privacybescherming.
Onder de indruk
Na een pauze vraagt Ralf Embrechts de tafelvoorzitters naar hun conclusies. Alledrie zijn ze onder de indruk van de veelheid aan initiatieven op het gebied van armoedebestrijding. Maar een 'gouden tip' om de samenwerking te verbeteren hebben ze niet gehoord.
Paul Huijgen: "Iedereen wil wel, maar de regie ontbreekt en daardoor wordt het wiel steeds opnieuw uitgevonden." Frans Hofmeester heeft een creatieve oplossing voor het armoedeprobleem. "Geef elke arme 500 euro extra en stuur alle ambtenaren naar huis."
Aan tafel 3 van William Peters (vereniging BUS) was de sfeer prima zolang het nog over dromen ging. Maar in ronde 2, toen het op 'doen' aankwam, kon men elkaar ineens niet goed meer verstaan. "Is dat tekenend?", vraagt de tafelvoorzitter zich af.
'Vrijwilliger is de oplossing'
Ondanks alles is het drietal er in geslaagd tijdens de pauze een paar stellingen te formuleren, die het thema vormen voor de afsluitende discussie. Stelling 1: 'Een vrijwilliger geeft dé oplossing voor problemen achter de deur'.
Wethouder Johan Ebberink (gemeente Nuenen) trapt af. "De komende jaren moeten we sowieso een groter beroep doen op de samenleving, omdat er bezuinigd moet worden."
In Tilburg worden alle 70-jarigen thuis bezocht door een vrijwilliger, vertelt Paul Huijgen. Die vrijwilliger kan eventuele problemen signaleren. "Maar signaleren is niet genoeg," realiseert hij zich; "er moet ook iets mee gebeuren."
Peter Koppens (districtsmanager Humanitas Zuid) vindt dat vrijwilligers best breed ingezet mogen worden. "Niet alleen om problemen op te sporen, maar ook voor interventies. Als ze maar goed getraind zijn en er een professionele achtervang is."
Alleen onder regie van de gemeente
'Lokale samenwerking komt alleen tot stand onder regie van de gemeente', luidt de tweede stelling. Els Groeneweg, kandidaat-raadslid voor het CDA in Breda en diaken bij de protestantse gemeente in die stad, is juist bang voor bureaucratie en een gebrek aan slagkracht als de gemeente de leiding neemt. Zij vindt dat vrijwilligers elkáár moeten opzoeken. "Dan komen ze er misschien ook achter dat ze soms precies hetzelfde doen. Dat zie ik in mijn eigen stad, en als bedrijfseconoom krijgt ik dan sterk de neiging om de boel te reorganiseren."
Gerrie Vermeulen is door de gemeente Eindhoven voor twee jaar aangesteld als 'armoedegezant'. Haar functie is om 'vanuit een onafhankelijke positie mensen te bewegen om samen te gaan werken'. Concreet leverde het tot nu toe onder meer een 'TomTom voor de armoede' op, een soort wegwijzer naar de instanties voor armlastige Eindhovenaren.
Ralf Embrechts sluit de middag af met een hoopvolle gedachte. "In Tilburg zijn gisteren voorstellen voor ingrijpende bezuinigingen bekend gemaakt. Misschien gaan organisaties nu wel vanzelf samenwerken om geld te besparen. 'Onder druk wordt alles vloeibaar', zei Johan Stekelenburg altijd."
Wat Embrechts betreft kan het dus nog: Brabant armoedevrij in 2020.
Verslag Katja Meijers
www.MeijersMoerland.nl